200 Χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου
Αρθρογράφος: Αναστασόπουλος Κυριάκος (Φοιτητής Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ)
Η πολιορκία και η επακόλουθη Έξοδος του Μεσολογγίου (10-11 Απριλίου 1826) δεν συντελεί απλώς ένα επεισόδιο που κοσμεί -έως σήμερα- την ελληνική ιστορία στα πλαίσια της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά ένα γεγονός που σηματοδότησε την αυταπάρνηση και την θέληση των Μεσολογγιτών για ελευθερία. Η αντοχή των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» απέναντι στις δυνάμεις του Ιμπραήμ Πασά και του Ρεσίτ Πασά (Κιουταχή) μετασχημάτισε μια ήττα σε μια διπλωματική και συμβολική νίκη παγκόσμιας κλίμακας.
Το Μεσολόγγι, λόγω της στρατηγικής του θέσης στη λιμνοθάλασσα, αναδείχθηκε από νωρίς σε κεντρικό προπύργιο της Επανάστασης στη Δυτική Στερεά Ελλάδα. Μετά την αποτυχημένη πρώτη πολιορκία του 1822, η πόλη οχυρώθηκε συστηματικά από τον μηχανικό Μιχαήλ Κοκκίνη, μετατρεπόμενη σε ένα σύγχρονο για την εποχή φρούριο.
Είχε ήδη προηγηθεί μία πολιορκία (1824), αλλά η τελική πολιορκία ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1825 από τον Ρεσίτ πασά (Κιουταχή). Η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους με την άφιξη των τακτικών αιγυπτιακών στρατευμάτων υπό τον Ιμπραήμ πασά. Παρά τις επανειλημμένες επιθέσεις και τον συνεχή βομβαρδισμό, η "Φρουρά των Μεσολογγιτών" αρνήθηκαν κάθε πρόταση συνθηκολόγησης, επιλέγοντας την αντίσταση μέχρις εσχάτων.
Ο καθοριστικός παράγοντας που οδήγησε στην απόφαση για την Έξοδο δεν ήταν η στρατιωτική υπεροχή του αντιπάλου, αλλά ο ολοκληρωτικός αποκλεισμός από τη θάλασσα. Η πτώση των οχυρών θέσεων στη λιμνοθάλασσα (Βασιλάδι, Ντολμάς, Αιτωλικό) τον Φεβρουάριο και Μάρτιο του 1826 απέκοψε κάθε δυνατότητα ανεφοδιασμού.
Ο λιμός που ακολούθησε ήταν πρωτοφανής. Οι πολιορκημένοι αναγκάστηκαν να τρέφονται με ακάθαρτα ζώα (άλογα, σκύλους, γάτες) και αργότερα με θαλάσσια χόρτα (αλμυρίκια), ενώ οι θάνατοι από την πείνα και τις ασθένειες (σκορβούτο) έφταναν τους εκατό καθημερινά. Η αποτυχία του ελληνικού στόλου υπό τον Ανδρέα Μιαούλη να διασπάσει τον αποκλεισμό στις αρχές Απριλίου σφράγισε την τύχη της πόλης.
Ο Διονύσιος Σολωμός, εθνικός ποιητής του Ελληνικού κράτους, γράφει στο έργο του «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» (1834) για την τραγική κατάσταση που έζησαν οι Μεσολογγίτες:
Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει·
λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.
Τα μάτια η πείνα εμαύρισε· στα μάτια η μάνα μνέει·
στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:
«Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τί σ' έχω γω στο χέρι;
Οπού συ μου 'γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει.»
Ο ποιητής φανερώνει, έχοντας ακούσει για τις δυσμενέστατες συνθήκες του Μεσολογγίου, την ακραία πείνα που ταλάνιζε τους κατοίκους. Η «μάνα» θα ζήλευε ακόμη και ένα μικρό σπόρο που θα κρατούσε ένα πουλί. Σύμφωνα κιόλας με τον Αρτέμιο Μίχο, πολλές οικογένειες άρχισαν να τρέφονται από τους συγγενείς τους που πέθαιναν από τις κακουχίες. Καταγράφεται ένα συγκεκριμένο περιστατικό: Κατά τη διάρκεια έρευνας για τρόφιμα σε σπίτια από επιτροπή (υπό τον Γ. Βάγια), βρέθηκαν σε απόκρυφο σημείο ενός σπιτιού ο μηρός και άλλα μέλη ενός παιδιού. Η μητέρα ομολόγησε ότι το παιδί πέθανε από την πείνα και χρησιμοποιήθηκε ως τροφή για να επιζήσουν οι υπόλοιποι.
Τη νύχτα της 10ης προς την 15η Απριλίου 1826, Σάββατο του Λαζάρου προς Κυριακή των Βαΐων, πραγματοποιήθηκε η ηρωική έξοδος. Περίπου 10.500 άνθρωποι, εκ των οποίων 3.500 ένοπλοι και οι υπόλοιποι άμαχοι (γυναίκες, παιδιά, γέροντες), επιχείρησαν να διασπάσουν τις εχθρικές γραμμές. Το σχέδιο προδόθηκε στους πολιορκητές, οι οποίοι περίμεναν τους εξερχόμενους σε θέσεις μάχης. Η σύγχυση που προκλήθηκε, σε συνδυασμό με την εξάντληση των πολιορκημένων, οδήγησε σε γενική σφαγή. Ελάχιστοι, περίπου 1.500 ένοπλοι, κατάφεραν να φτάσουν στις ελεύθερες περιοχές, ενώ χιλιάδες σφαγιάστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Εμβληματικές μορφές, όπως ο Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ και ο Χρήστος Καψάλης, επέλεξαν τον θάνατο ανατινάζοντας τις πυριτιδαποθήκες, παρασύροντας μαζί τους πλήθος εχθρών.
Η πτώση του Μεσολογγίου λειτούργησε ως καταλύτης για την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Το μέγεθος της θυσίας και η βαρβαρότητα των νικητών προκάλεσαν ένα νέο κύμα Φιλελληνισμού, ασκώντας πίεση στις Μεγάλες Δυνάμεις για διπλωματική παρέμβαση υπέρ των Ελλήνων.
Ακαδημαϊκά, η Έξοδος αναλύεται ως το σημείο όπου η ελληνική πλευρά, παρά τον εσωτερικό κατακερματισμό και τις οικονομικές δυσχέρειες, επέδειξε μια ακλόνητη εθνική συνοχή απέναντι στον κίνδυνο του «πολιτικού θανάτου». Η θυσία του Μεσολογγίου θεωρείται ηθική νίκη που προετοίμασε το έδαφος για τη ναυμαχία του Ναβαρίνου και την τελική ανεξαρτησία.
Χρόνια πολλά στην Ιερή Πόλη του Μεσολογγίου.
Πηγές:
Διονύσιος Σολωμός, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Β' Σχεδίασμα [1], 1834 (https://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/tools/concordance/browse.html?cnd_id=10&text_id=3432)
Αντώνης Διακάκης, Η πόλη του Μεσολογγίου κατά την Επανάσταση του 1821: πόλεμος, οικονομία, πολιτική, καθημερινή ζωή, Ρέθυμνο 2017, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Φιλοσοφική Σχολή, Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας.
https://www.culture.gov.gr/el/Information/SitePages/view.aspx?nID=5347
Μίχος Αρτέμιος, Απομνημονεύματα της δεύτερης πολιορκίας του Μεσολογγίου (1825-1826), Αθήνα 1883, Εκ του Τυπογραφείου της Ενώσεως
Οπτικό Υλικό:
Θεόδωρος Βρυζάκης, Η έξοδος του Μεσολογγίου, 1853, Εθνική Πινακοθήκη
https://www.sansimera.gr/articles/243#goog_rewarded
Θεόδωρος Βρυζάκης, Η ανατίναξη του Χρήστου Καψάλη, Εθνική Πινακοθήκη