Η σπαρτιατική αγωγή
Αρθρογράφος: Δημήτριος Ασμάνης (Φοιτητής Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ, δημιουργός του διαδικτυακού λογαριασμού Historia Grecia)
Κατά την αρχαϊκή εποχή (περ. 750/700 - 480 π.Χ.), παρατηρούνται σημαντικές εξελίξεις στις αρχαιοελληνικές πόλεις-κράτη. Επίκεντρο των εξελίξεων αυτών αποτελούν η Αθήνα και η Σπάρτη. Και οι δύο πόλεις διακρίνονται για τα πολιτεύματα τους, τις κοινωνικές τους τάξεις, το εκπαιδευτικό τους σύστημα, τις θρησκευτικές τους εορτές. Στη Σπάρτη ειδικότερα, ο μεγάλος μεταρρυθμιστής ήταν ο νομοθέτης Λυκούργος (800 - 730 π.Χ.). Αυτός ήταν που διαμόρφωσε τη γνωστή εκπαίδευση των Σπαρτιατών αγοριών, την επονομαζόμενη ἀγωγή.
Η σπαρτιατική ἀγωγή διαφέρειαπό την αντίστοιχη εκπαίδευση των Αθηναίων. Στην Αθήνα, οι γονείς πληρώνουν τον παιδαγωγό για τη διδασκαλία των παιδιών, άρα αποτελεί ιδιωτική υπόθεση. Αντιθέτως, στην Σπάρτη η εκπαίδευση ήταν δημόσια υπόθεση. Οι γονείς μεριμνούσαν οικονομικά για την αγωγή μεν, η πολιτεία όμως καθόριζε τους στόχους της δε. Μία ακόμη διαφορά της σπαρτιατικής αγωγής με την αθηναϊκή εκπαίδευση έγκειται στο γεγονός ότι στη Σπάρτη συμμετείχαν και κορίτσια στην αγωγή. Τα αγόρια εκπαιδεύονταν μάλιστα ανεξαρτήτως της οικονομικής κατάστασης των γονέων. Αυτό συνέβαινε γιατί μια πλούσια οικογένεια είχε τη δυνατότητα να πληρώσει για την αγωγή ενός φτωχότερου αγοριού, το οποίο αργότερα θα πλαισίωνε βοηθητικά το παιδί της οικογένειας ως τρόφιμος ή μόθακας. Με αυτόν τρόπο οι μόθακες δύνανται να γίνουν όμοιοι, και να αποκτήσουν αξιώματα όπως κατόρθωσαν ο Βρασίδας και ο Λύσανδρος.
Σκοπός αυτής της εκπαίδευσης ήταν η δημιουργία ικανών πολεμιστών-οπλιτών, οι οποίοι θα επάνδρωναν τον σπαρτιατικό στρατό. Με την επιτυχή διεκπεραίωση της αγωγής, οι εκπαιδευόμενοι αποκτούσαν πολιτικά δικαιώματα, γίνονταν πολίτες, όμοιοι. Όμοιος ήταν οποιουδήποτε οι γονείς ήταν αμφότεροι Σπαρτιάτες, όποιος υπάκουε στους κρατικούς νόμους, όποιος συμμετείχε στα συσσίτια και όπως προαναφέρθηκε, επιτύγχανε σε όλα τα στάδια της αγωγής.
Με τη γέννηση τους, τα σπαρτιατικά βρέφη ελέγχονταν για την αρτιμέλεια τους από τους φυλέτες, τους γηραιότερους. Εάν οι φυλέτες έκριναν ότι το βρέφος ήταν αρτιμελές και γερό, το επέστρεφαν στην μητέρα του μέχρι την ηλικία των εφτά ετών. Μέχρι αυτήν την η ηλικία, η μητέρα σκληραγωγούσε το παιδί για να το προετοιμάσει για τις κακουχίες και τις δυσκολίες της αγωγής. Αντίθετα, εάν οι φυλέτες έκριναν ότι το βρέφος ήταν δύσμορφο ή καχεκτικό, είτε το έστελναν στους Αποθέτες, έναν τόπο κοντά στον Ταΰγετο, είτε το βρέφος μεγάλωνε κανονικά στην κοινωνία της Σπάρτης, αλλά χωρίς δικαίωμα κλήρου και χωρίς προορισμό να γίνουν όμοιοι. Αξίζει να σημειωθεί ότι έχει καταρριφθεί πλέον ο μύθος πέρι πτώσης στον Καιάδα. Σύγχρονες έρευνες έχουν βρει στο σπήλαιο οστά αιχμαλώτων πολέμου ή καταζητούμενων, ηλικίας τουλάχιστον από είκοσι μέχρι σαράντα χρονών.
Όταν τα αγόρια έφταναν σε ηλικία επτά ετών, η πόλη αναλάμβανε την αγωγή τους. Τα αγόρια χωρίζονταν σε ομάδες, τις βούες, με αρχηγό τον βουαγό, ο οποίος εκλεγόταν από την πολιτεία σύμφωνα με την ανδρεία, τη σύνεση και τη μαχητικότητα του και ήταν αρκετά αυστηρός απέναντι στα παιδιά της βούας. Ο αρχηγός ελεγχόταν μάλιστα από γηραιότερους, για να μην κάνει κατάχρηση της εξουσία του.
Η αγωγή ολοκληρωνόταν σε τρεις κύκλους: την κλοπή, την παιδεραστία και την κρυπτεία. Στην κλοπή, τα παιδιά όφειλαν να κλέψουν ένα αντικείμενο χωρίς να γίνουν αντιληπτά και να συλληφθούν. Εάν γίνονταν αντιληπτά, μαστιγώνονταν λόγω της αδεξιότητας και της απροσεξίας τους. Σκοπός της κλοπής ήταν ηανάπτυξη των ικανοτήτων των νέων, της συντροφικότητας, της οργάνωσης, της παρατηρητικότητας, της οξύνοιας, της μεθοδικότητας, χαρακτηριστικά τα οποία ήταν υψίστης σημασίας στον πόλεμο. Ο κύκλος αυτός διαρκούσε από την ηλικία των δώδεκα μέχρι την ηλικία των δεκαοχτώ ετών.
Δεύτερος κύκλος της αγωγής ήταν η παιδεραστία, η οποία δεν είχε τη σύγχρονη σημασία. Η παιδεραστία ήταν μια σχέση παρεμφερής στην "μαθητή-δασκάλου". Διαμορφωνόταν ανάμεσα σε έναν ώριμο, ενήλικο άνδρα, τον εραστή, και σε έναν νεαρό, τον ερώμενο. Ο εραστής επέλεγε τον ερώμενο του σύμφωνα με την συγκατάθεση και του τελευταίου. Η παιδεραστία ήταν υποχρεωτική για τους νέους, αλλά και για τις γυναίκες που συμμετείχαν στην αγωγή. Ο "δάσκαλος" συνόδευε τον νεαρό στην αγορά, και τον διαπαιδαγωγούσε, σαν μέντορας. Οι σαρκικές επαφές απαγορεύονταν και τιμωρούνταν με πλήρη ατιμία, ακόμη και με θάνατο, οπότε είναι σαφές πως οι άνδρες δεν οδηγούνταν σε θηλυπρέπεια. Ο συγκεκριμένος κύκλος ξεκινούσε στην ηλικία των δώδεκα ετών και μπορούσε να διαρκέσει μέχρι και τα τριάντα έτη.
Τρίτος και τελευταίος κύκλος ήταν η κρυπτεία. Ο νέος έφευγε στην φύση, στην απομόνωση, χωρίς όπλα, με στόχο την επιβίωση του. Έπρεπε να φονεύσει άγρια ζώα, και αργότερα, κατά τον 4ο αιώνα, είλωτες. Ο φόνος ειλώτων πραγματοποιούταν για να επιτευχθεί ο έλεγχος των Σπαρτιατών έναντι τους, όταν η Σπάρτη έχασε την επικυριαρχία της στην Μεσσηνία. Σκοπός της κρυπτείας ήταν η ενίσχυση του ενστίκτου επιβίωσης των νέων και η προετοιμασία τους για τις δυσκολότερες αποστολές. Πιθανώς υπήρχε και μια συσχέτιση της κρυπτείας με τη στρατολόγηση για το σώμα των τριακοσίων ιππέων, που αποτελούταν από επίλεκτους οπλίτες, ένας είδος βασιλικής φρουράς. Η κρυπτεία διαρκούσε από την ηλικία των δεκαοχτώ μέχρι την ηλικία των είκοσι ετών.
Επιπρόσθετα, η σπαρτιατική αγωγή φημιζόταν και για τη συντομία και την περιεκτικότητα των απαντήσεων, το λεγόμενο λακωνίζειν. Ξακουστή ήταν και η σπαρτιατική ειρωνεία. Βασική τροφή των εκπαιδευόμενων κατά τη διάρκεια της αγωγή ήταν ο περίφημος μέλανας ζωμός. Οι Σπαρτιάτες, εκτός από τα πολεμικά τους κατορθώματα, διακρίνονταν και για τις επιδόσεις τους στον χορό, στη μουσική και στην όρχηση.
Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, στην αγωγή συμμετείχαν και γυναίκες. Η αγωγή των γυναικών διέφερε όμως από την αγωγή των ανδρών. Οι γυναίκες ασκούνταν στον δρόμο, στο ακόντιο, στην πάλη, στο δίσκο, καθώς και σε ομαδικά αγωνίσματα. Οι Σπαρτιάτισσες έπρεπε να είναι γυμνασμένες, για να γεννήσουν γερούς υιούς που μετέπειτα θα γίνουν άξιοι πολεμιστές.
Συνοψίζοντας, η αγωγή αποτελούσε συστατικό στοιχείο της σπαρτιατικής κοινωνίας. Ήταν αυτό που διέκρινε τη Σπάρτη από τις υπόλοιπες πόλεις-κράτη. Πόλεμος, πειθαρχία, αντοχή, ικανότητα, τιμή, ανδρεία, συνεργατικότητα, είναι μερικές λέξεις που ξεχωρίζουν και θεμελιώνουν το σπαρτιατικό γίγνεσθαι. Χάρη σε αυτό το σκληροτράχηλο εκπαιδευτικό σύστημα, οι Σπαρτιάτες έμειναν στην ιστορία για τα πολεμικά τους κατορθώματα, σε μάχες όπως την μάχη των Θερμοπυλών, τη μάχη των Πλαταιών, τη μάχη της Αμφίπολης και πολλές άλλες.
Βιβλιογραφία:
François Lefèvre (2016), Ιστορία του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου, Αθήνα, Εκδόσεις Καρδάμιτσα
J.B. Bury & Russell Meiggs (2011), Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας, Αθήνα, Εκδόσεις ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ
Δευτερεύουσες πηγές:
Οπτικό Υλικό:
https://odosell.blogspot.com/2017/05/lykourgos-sparti.html
https://elisme.gr/thesmoi-agogi-stin-archaia-sparti/
https://chilonas.com/2012/11/15/httpwp-mep1op6y-zn/
https://anthomeli.com/2022/01/mnimeio-leonida-kentro-istorikis-enimerosis-thermopylon-me-paidia.html