Το Ιόνιο Κράτος: Κοινωνία, Οικονομία και θεσμοί

Αρθρογράφος: Δημήτριος Ζερδές (Φοιτητής Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ)

Τα Επτάνησα αποτελούν μία ιδιαίτερη περίπτωση στην ελληνική ιστορία. Σε αντίθεση με τον υπόλοιπο ελληνικό χώρο, τα Επτάνησα βρίσκονταν υπό την κατοχή της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, ήδη από τα μέσα του 14ου αιώνα. Η κατοχή τους από τους Βενετούς, τερματίστηκε το 1797 με την Συνθήκη του Κάμπο-Φόρμιο, η οποία υπεγράφη μεταξύ Γαλλίας και Αυστρίας, μετά την νικηφόρο προέλαση του Ναπολέοντος στην Ιταλία. Η συνθήκη μεταξύ άλλων, όριζε ότι η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας θα έπαυε να υφίσταται υπό την παρούσα μορφή της. Η πόλη της Βενετίας θα διατηρούσε έναν βαθμό αυτονομίας, ενώ θα παρέδιδε τα περισσότερα εδάφη της. Έτσι, τα Επτάνησα περνούν υπό γαλλικό έλεγχο, και αρχίζει η Πρώτη Γαλλοκρατία στα Επτάνησα (1797-1799).

Η συνέχεια προδιαγράφεται δύσκολη για τους Επτανήσιους, οι οποίοι βλέπουν τον τόπο τους να αλλάζει συνεχώς καθεστώτα, σε ένα εξαιρετικά βραχύ χρονικό διάστημα. Οι επιθέσεις Ρώσων και Οθωμανών, οδήγησαν τους Γάλλους σε αποχώρηση, κάτι που οδήγησε το 1800 στην δημιουργία της Επτανήσου Πολιτείας (1800-1807). Η Γαλλική παρουσία επανήλθε, με τις Συνθήκες του Τιλσίτ (1807), μεταξύ της Γαλλίας και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, μετά την νίκη της Γαλλίας επί των Ρώσων στην Ανατολική Πρωσία. Ο έλεγχος των νησιών πέρασε ξανά στους Γάλλους, εγκαινιάζοντας έτσι την Δεύτερη Γαλλοκρατία στα Επτάνησα. Η δεύτερη αυτή παρουσία των Γάλλων, θα αρχίσει πολύ σύντομα να καταρρέει, όταν το 1809 οι Άγγλοι ξεκινούν να καταλαμβάνουν τα νησιά. Οι Γάλλοι σταδιακά υποχωρούν, και τελικά στις 17 Νοεμβρίου 1815, με την Συνθήκη των Παρισίων, τα Επτάνησα περνούν σε αγγλικό έλεγχο ως προτεκτοράτο του βρετανικού στέμματος, δημιουργώντας έτσι τα Ηνωμένα Κράτη των Ιονίων Νήσων, κοινώς γνωστά ως Ιόνιο Κράτος.

Όσον αφορά την διοίκηση του νέου κράτους, επικεφαλής θα ήταν ο αρμοστής (Lord High Commissioner), ο οποίος θα έδρευε στην Κέρκυρα, και ως πρώτη του αποστολή θα είχε την σύγκλιση νομοθετικού σώματος, και τελικώς την εκπόνηση Συντάγματος. Πρώτος αρμοστής ορίστηκε ο Thomas Maitland, ο οποίος προηγουμένως είχε αναλάβει και ως Κυβερνήτης της Μάλτας. Ο Maitland απεδείχθη ιδιαίτερα αυταρχικός, επιβάλλοντας τις θέσεις του και περιορίζοντας αισθητά, οποιασδήποτε μορφής φιλελεύθερη αντιπολίτευση. Το πρώτο Σύνταγμα, εξεδόθη το 1817 και ετέθη σε εφαρμογή το επόμενο έτος, παρ' όλο που ο ασφυκτικός έλεγχος του Maitland, μετέτρεπε σταδιακά την βρετανική «προστασία» σε επικυριαρχία.

Σε επίπεδο οικονομίας, αυτή είχε παραμείνει ως επί το πλείστον αγροτική, όπως ήταν και την εποχή των Βενετών. Η Βιομηχανική Επανάσταση, που είχε αρχίσει να συντελείται ήδη από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα, καθώς και τα αποτελέσματα της, δεν είχαν εισχωρήσει ακόμα στην περιοχή των Επτανήσων, όπου κυριαρχούσαν ακόμα φεουδαρχικές δομές. Η συγκέντρωση της γης στα χέρια λίγων, δημιούργησε μία ανώτερη κοινωνική τάξη, τους «άρχοντες» όπως ήταν γνωστοί στους συμπατριώτες τους. Αυτοί, καθώς και επιφανείς έμποροι και παλαιές οικογένειες ευγενών, διέθεταν δύναμη και πλούτο, και ήλεγχαν την δημόσια διοίκηση σε επίπεδο πολιτών, πάντοτε σε αγαστή συνεργασία με τον αρμοστή. Η υποστήριξη τους προς την αγγλική διοίκηση, θεωρούνταν δεδομένη, καθώς τα συμφέροντα των δύο, ήταν παρόμοια. Και οι δύο επεδίωκαν, ο καθένας για τους δικούς του σκοπούς, την διατήρηση σχέσεων εξάρτησης με τους πολίτες. Η κατάσταση κατέληξε αφόρητη για τα λαϊκά στρώματα, και δη για τους αγρότες, οι οποίοι εκτός της υψηλής φορολογίας, είχαν να αντιμετωπίσουν και εξωγενείς οικονομικές πιέσεις στο κύριο αγαθό εξαγωγής τους, την σταφίδα. Τα χρόνια μετά την ίδρυση του πρώτου ελληνικού κράτους, η Πελοπόννησος άρχισε να επουλώνει τις πληγές που της άφησε ο Ιμπραήμ. Έτσι, μέχρι την δεκαετία του 1840, είχε αποκατασταθεί η παραγωγή της σταφίδας, με αποτέλεσμα να δεχθεί μεγάλες πιέσεις η επτανησιακή οικονομία, και ιδιαίτερα η Κεφαλονιά, που πλέον αντιμετώπιζε ισχυρό ανταγωνισμό. Παράλληλα, την δεκαετία αυτή παρατηρείται αύξηση της τοκογλυφίας. Παρ' ότι όμως η τοκογλυφία αποτελούσε παράτυπο σύστημα χορήγησης δανείων, η «επίσημη» διαδικασία χορήγησης, δεν ήταν λιγότερο επώδυνη οικονομικά. Η Ιονική Τράπεζα, με έδρα την Κέρκυρα, δάνειζε με επιτόκιο 9%, κάτι εξαιρετικά δυσάρεστο για τους πολίτες, των οποίων οι εκκλήσεις και οι διαμαρτυρίες δεν εισακούγονταν.

Όλα αυτά, ήταν συμπτώματα μίας δυναστικής διοίκησης, την οποία πολλοί ήταν σε θέση να εντοπίσουν, αλλά λίγοι να την κρίνουν. Όσοι το έκαναν, ανήκαν στην μεσαία τάξη, απόγονοι δηλαδή επιχειρηματιών και ναυτικών. Έτσι, η μεσαία τάξη έγινε ο πιο σφοδρός επικριτής της αγγλικής κυριαρχίας, σε μια εποχή όπου η λαϊκή οργή φούντωνε.

Η πνευματική ζωή στον χώρο του Ιονίου, αντιμετώπιζε δραστικές μεταβολές, αντίστοιχες των κοινωνικών που υπέβοσκαν. Αυτό που ήδη συμβαίνει στην Δύση, η συνύπαρξη του κλασικού με το ρομαντικό στοιχείο στην παιδεία, με έμφαση στην αρχαιότητα, σταδιακά εισχωρεί στα Ιόνια νησιά. Οι νέοι, που είχαν ταξιδέψει στην Ευρώπη, ιδιαίτερα στην Δυτική για τις σπουδές τους, τώρα γυρνούν στην πατρίδα τους, γενόμενοι όχι μόνο φορείς της «νέας παιδείας», των φιλελεύθερων αξιών, αλλά και ενθυμούμενοι στιγμές επανάστασης, όπως στην Γαλλία το 1830 και στην Ιταλία το 1831. Σταδιακά, δομείται το κίνημα του ριζοσπαστισμού, που ως τελικό του στόχο έχει την απελευθέρωση των Ιονίων Νήσων και την ένωση τους με την Ελλάδα. Βασικοί εκπρόσωποι του κινήματος αναδεικνύονται οι Γεράσιμος Λιβαδάς, Ηλίας Ζερβός, Ιωσήφ Μομφερράτος κ.ά. Οι συνθήκες πλέον έδειχναν ότι η αρχή μίας ένοπλης εξέγερσης ήταν «προ των πυλών». 

Βιβλιογραφία: 

-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ (Νεώτερος Ελληνισμός από 1833 ως 1881) – ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ

-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ (Νεώτερος Ελληνισμός, 1827-1862) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΟΜΗ

-ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (Από το 1204 έως τις αρχές του 21ου αιώνα) – Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΗΡΟΔΟΤΟΣ

-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 1740-1918 (Αυτοκρατορίες, έθνη και εκσυγχρονισμός) –Ian D. Armour– ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ

Οπτικό Υλικό:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%97%CE%BD%CF%89%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%BF%CE%BD_%CE%9A%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%BF%CF%82_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CE%99%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CF%89%CE%BD_%CE%9D%CE%AE%CF%83%CF%89%CE%BD#/media/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF:SeptinsularRepublic1801.jpg

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%9B%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AE_%CE%A4%CF%81%CE%AC%CF%80%CE%B5%CE%B6%CE%B1#/media/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF:Laiki_Trapeza.JPG